EVDE BAKIM HİZMETLERİ

17.May.2011 07:15:45
10 Ocak 2011



Evde bakım (home care) hizmetleri, kişilerin sağlığını korumak, geliştirmek ve gerektiğinde yeniden sağlığına kavuşturmak amacıyla özel gereksinimi olan kişilerin evde sağlık bakım hizmeti alabilmesini kapsamaktadır.[1] Evde bakım hizmetinin istenilen düzeyde olabilmesi için hasta, aile ve profesyonellerin işbirliği gerekmektedir.[2]

Sağlık ve sosyal hizmetler bütününü kapsayan bu hizmetlere gereksinim duyan kesimler; yaşlılar, kronik hastalar, özürlüler (yeti yitimliler) ve cerrahi operasyondan sonra iyileşme döneminde olan kişiler olabilir.

Evde bakım hizmetleri;

1.     Kişisel bakım

2.     Evsel hizmetler

3.     Temel gereksinimlerin karşılanması (yemek, vb)

4.     Sağlık hizmeti olabilir.[3]

Kimi kaynaklar bu hizmetlerin sınırını daha da geniş tutmaktadır. Ev işleri (çamaşır yıkama, alışveriş, temizlik gibi işler), kişisel bakım (giyinme, banyo ve kişisel hijyene yardım etme), evde öğün hazırlama, acil yardım hizmeti, bireylerin tek başına gerçekleştiremeyeceği ağır işler (pencerelerin temizliği, halıların yıkanması, buzdolabının temizlenmesi vb. işler), ulaşım, arkadaşlık yapma, beslenme desteği, rehabilitasyon hizmetleri, eğitim sunulması gibi alt başlıklar evde bakım hizmetleri kapsamında ele alınmaktadır.[4]

Evde bakım 1700’lü yıllarda ortaya çıkmış bir kavram olup, ev ortamında bulunmak istemesine karşın aile ya da arkadaşları tarafından etkin ya da kolay bir biçimde sağlanamayan bakım gereksinimlerini içermektedir.3 Günümüzde evde bakım hizmetleri hekim, hemşire, fizyoterapist, diyetisyen, psikolog, eczacı, sosyal çalışma uzmanı, diş hekimi ve ev ekonomisti gibi farklı meslek üyelerinin katılımıyla disiplinler arası takım yaklaşımıyla yürütülmektedir.[5]

Profesyonel bir yaklaşım gerektiren evde bakım, ne yazık ki günümüzde çoğunlukla kadınların kayıt dışı istihdam edildiği bir çalışma alanı olarak görülmektedir. Çağdaş bir bakış açısı sunan toplumsal cinsiyet eşitliği yaklaşımı, kadını geleneksel rolünden çıkarma çabaları, evde bakım hizmetlerinde kadının kayıt dışı sektörde ucuz işgücü olarak görülüp bu alana daraltılması oldukça çelişkili bir durumdur. Karar vericilerin, bu çelişkili yaklaşımları kadının statüsünü iyileştiren yönde gidermesi gerekmektedir.4

Evde bakım hizmetleri birkaç başlıkta değerlendirilebilir1:

1.     Evde bakım hizmetleri, sağlık ve sosyal hizmetleri birlikte kapsamaktadır.

2.     Evde bakım hizmetleri, süresi gereği kısa ve uzun süreli olarak sınıflandırılabilmektedir.

3.     Evde bakım hizmetleri, hizmet sunanlar açısından kayıt içi (formal) ya da kayıt dışı (informal) bakım hizmeti olarak da değerlendirilebilmektedir.

Evde bakım hizmetlerinin kişi ve toplum açısından yararlarına ilişkin farklı çalışmalar vardır:

1.      HIV-AIDS hastaları ve evde bakım konusunda yapılmış bir çalışmada bu hizmetlerin hastaların HIV-AIDS konusundaki bilgilerini ve sağaltıma (tedaviye) uyumlarını artırdığı saptanmıştır.[6]

2.      Yaşlılar arasında evde ya da bir spor merkezinde yapılan bedensel etkinliğin birbirine göre üstünlüğünü araştırma konusunda yapmış oldukları bir değerlendirme sonucuna göre, kalp hastası ya da kalp hastalığı riski yüksek kişilerin üç aylık kısa dönemde bir merkezde yapılan egzersiz programları sonucunda evde verilen hizmete göre daha çok gelişme kaydedildiğini, KOAH hastaları için ise evde verilen hizmetlerin bir merkezde sunulan hizmetlere göre daha yararlı olduğu belirlenmiştir. Ancak sistematik derleme sonucuna göre konu ile ilgili ayrıntılı çalışmaların yapılması gereği de belirtilmektedir.[7]. Ülkemizde KOAH başta olmak üzere kronik solunum yolu hastalıklarında evde bakım konusunda çalışmalar ilgili uzmanlık dernekleri tarafından da yürütülmektedir.

3.      Ekonomik açıdan hastaneden erken taburcu ederek hastalara ev koşullarında hizmet verebilmenin daha maliyet etkili olduğu üzerinde durulsa da yazılan bir sistematik derleme sonucunda ekonomik yarar ya da olumlu sağlık çıktıları açısından yararın gösterilmesinde yeterli objektif verilerin olmadığı sonucu vurgulanmıştır. Aynı çalışmada evde hizmetlerin verilmesi, hasta açısından olumlu bir durum olarak değerlendirilmiştir.[8]

4.      Kardiyak rehabilitasyon konusunda evde bakım ve bir kurumda bakım hizmetleri karşılaştırılmıştır. Akut MI hastalarında klinik ve yaşam kalitesi ile ilgili gelişmeler eşit olarak olumludur. Bu veriler maliyet-etkililik çalışmalarının yapılmamış olması kısıtlılığını içermekle birlikte evde bakım hizmetlerinin yaygınlaştırılması konusuna dikkat çekmektedir.[9]

Evde bakım hizmeti gereksinimi olan kişilerin çoğunluğunun yaşlılar olduğu bildirilmektedir. Yaşlılık, Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından 65+ yaş ve üzeri dönem olarak kabul edilmektedir. DSÖ, 1999’u “Uluslararası yaşlılar yılı” olarak ilan etmiştir. Bu süreç 2002 yılında Madrid’de “Aktif Yaşlanma Çerçeve Programı” oluşturulmasını başlatmıştır. Yaşlılık döneminde bağımsızlık, toplum katılımı, bakım, kendi kendine yeterlik ve saygınlık kavramlarının önemi vurgulanmıştır.[10]

Türkiye’de evde bakım hizmetleri ile ilgili bir yasal düzenleme (mevzuat metni) vardır. Evde bakım hizmeti veren sağlık kuruluşlarının açılması, çalışması ve denetlenmesi ile bunları işleten kurum ve kuruluşların, özel hukuk tüzel kişilerinin ve gerçek kişilerin uyması gereken ilke ve yöntemleri düzenlemek amacıyla Sağlık Bakanlığı “Evde Bakım Hizmetlerinin Sunumu Hakkında Yönetmelik” (Resmi Gazete 10.03.2005, sayı: 25751) hazırlamıştır. Bu Yönetmelik 2005 yılında yayınlanmış olup, evde bakım konusunda temel personel olarak hekim ve hemşirenin yer aldığını, evde bakım hizmetinin koruyucu, tedavi edici rehabilite edici hizmetler ile izlem (takip) hizmetlerini kapsamadığını öngörmektedir.[11]

İkinci bir yönetmelik ise “Yaşlı Hizmet Merkezlerinde Sunulacak Gündüzlü Bakım ile Evde Bakım Hizmetleri Hakkında Yönetmelik” adını taşımaktadır. (Kurum ve Kuruluş Yönetmeliği -Sosyal Hizmet. Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü- Resmi Gazete: 07.08.2008, sayı: 26960)

Bu denli geniş boyutu olan evde bakım hizmetlerinin sınırlarının çizilebilmesi oldukça önemlidir. Ancak bu konuda temel yaklaşım; sağlığın herkes için eşit, ulaşılabilir ve genel bütçeden karşılanarak sunulan bir hizmet modeli çerçevesinde olması gerekliliğidir. Bir başka anlatımla, bugün gündelik yaşamda çoğunlukla özel sektöre bırakılan[12] evde bakım hizmetlerinin, sosyal devlet anlayışıyla kamusal hizmetler olarak sunulması öncelik almalıdır. Aile hekimliği uygulamaları ile daha öncesinde Sağlık Ocakları eliyle bir biçimde var olan evde bakım hizmetlerinin yok olması, önemli bir geri adımdır. Aile hekimliği sisteminde, aile hekiminin ve aile hekimi ile birlikte çalışan tek bir aile sağlığı elemanının ağır gündelik iş yükü yanı sıra evde de bakım hizmeti vermesini öngörmek geçekçi değildir. Sağlık Bakanlığınca, Kasım 2010 sonlarında kimi ruh sağlığı hastalarının da evde bakım kapsamına alınacağının duyurulması, yerinde bir girişim olarak karşılanmaktadır.

DSÖ tarafından yayınlanan “Home Care in Europe / Solid Facts” adlı raporda; evde bakıma ilişkin olarak “farkındalığı artırmak, tartışmaları teşvik etmek ve eyleme geçişi güçlendirmek” süreçlerinin önemine dikkat çekilmektedir.12

Ülkemizde evde sağlık hizmeti kapsamında başlatılmış uygulamaların koruyucu-tedavi edici-rehabilite edici bütüncül ve entegre sağlık hizmet anlayışını karşılamadığı düşünülmektedir. Genel evde bakım ve evde sağlık hizmeti politikaları olmadan özel alanlarda sağlığın bütünselliğini bozan evde bakım hizmeti kurgusu, eksik bir yaklaşım anlamı da taşımaktadır. Evde bakım hizmetlerinin düzenlenebilmesi için yasal, finansal, istihdam, etik konularında çalışmaların bütünlüğünün sağlanması gerekmektedir. Yeterli önlem alınmadığı takdirde evde bakım sağlık çalışanlarının hakları açısından da sorunlar yaratabilir. Çalışanların özlük haklarının korunması, çalışma süreleri, yapılacak iş tanımları gibi konuların da öncelikli olduğu unutulmamalıdır.[13]


[1] Oğlak S. Uzun Süreli Evde Bakım Hizmetleri ve Bakım Sigortası. Turkish Journal of Geriatrics 2007; 10(2): 100-8.

[2] Can ÖS, Ünal N. Evde Bakım ve Tedavi. Türk Yoğun Bakım Derneği Dergisi 2008; 6(4): 6-13.

[3] www.nlm.nih.gov/medlineplus/homecareservices.html. Erişim:02.12.10.

[4] Karahan A, Güven S. Yaşlılıkta Evde Bakım. Turkish Journal of Geriatrics 2002; 5 (4): 155-9.

[5] Erdil F. Yaşlanan Toplum ve Yaşlının Evde Bakımı. Hacettepe Üniversitesi GEBAM I. Ulusal Geriatri ve Gerontoloji Kurs Kitabı, pp74-87.

[6] Young T, Busgeeth K. Home-based care for reducing morbidity and mortality in people infected with HIV/AIDS. Cochrane Database of Systematic Reviews 2010, Issue 1. Art. No.: CD005417. DOI: 10.1002/14651858.CD005417.pub2.

[7] (Ashworth NL, Chad KE, Harrison EL, Reeder BA, Marshall SC. Home versus center based physical activity programs in older adults. Cochrane Database of Systematic Reviews 2005, Issue 1. Art. No: CD004017. DOI: 10.1002/14651858.CD004017.pub2)

[8] (Shepperd S, Doll H, Broad J, Gladman J, Iliffe S, Langhorne P, Richards S, Martin F, Harris R. Early discharge hospital at home. Cochrane Database of Systematic Reviews 2009, Issue 1. Art. No.: CD000356. DOI: 10.1002/14651858.CD000356.pub3.

[9]  Taylor RS, Dalal H, Jolly K, Moxham T, Zawada A. Home-based versus centre-based cardiac rehabilitation. Cochrane Database of Systematic Reviews 2010, Issue 1. Art. No.: CD007130. DOI: 10.1002/14651858.CD007130.pub2

[10] T.C. Başbakanlık Devlet İstatistik Enstitüsü Ankara. 2005. (http://kütüphane_die.gov.tr/Dieyayınları/nüfus.html, Erişim: 24 Kasım 2010.ve International Year of Older persons. 1999. United Nations Principles for Older Persons: to add life to the years that have been added to life.(www.un.org/esa/socdev/iyop. Erişim: 23 Kasım 2010.

[11] Erdil F. Yaşlanan Toplum ve Yaşlının Evde Bakımı. Hacettepe Üniversitesi GEBAM I. Ulusal Geriatri ve Gerontoloji Kurs Kitabı. pp.74-87) (T.C. Sağlık Bakanlığı. Evde Bakım Hizmetleri Sunumu Hakkında Yönetmelik. 10.03.2005 tarih ve 25751 sayılı yönetmelik.

[12] Home Care In Europe / The Solid Facts (pdf), Edited by Rosanna Tarricone & Agis D. Tsouros, WHO 2008, www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0005/96467/E91884.pdf, pp iii, Erişim:02.12.10.

[13] Tanlı S, Utku T. Evde Bakımda Organizasyon ve Etik Sorunlar. Türk Yoğun Bakım Derneği Dergisi 2008; 6(4): 58-63.