ATO Bütçe Görüşü: 2027 Bütçesinin Kamucu Sağlık Politikaları Açısından Değerlendirilmesi |
|
Bütçe; bir ülkenin kaynaklarının nasıl oluşturulduğunun, ihtiyaçlar doğrultusunda nasıl kullanıldığının, toplumun hangi kesimleri arasında nasıl dağıtıldığının, üretimin, bölüşümün ve refah seviyesinin makroekonomik göstergesidir. Sağlık Bakanlığı’nın 2027 yılı bütçe teklifi, sağlık hizmetlerinin örgütlenmesine ve kaynak kullanımına ilişkin tercihleri ortaya koyan temel politika belgesidir. Bütçenin büyüklüğü kadar toplam kamu harcamaları içindeki payı ve programlar arası dağılımı; sistemin koruyucu ve kamusal hizmetler temelinde mi, yoksa hastane ve tedavi odaklı piyasacı bir model üzerinden mi kurgulandığını göstermektedir. 2027 bütçesi kamusal önceliklerin güçlendirilmediğini ve yapısal sorunların bütçe tercihlerine doğrudan yansıdığını, artık adı eskisi gibi anılmasa da “Sağlıkta Dönüşüm Programı” mantığına dayalı bir bütçenin hazırlandığını ortaya koymaktadır. 1. Bu Bütçe Kimin Bütçesi? 2027 bütçesi faize sağlığın 1,85 katını, vergi ayrıcalıklarına 2,27 katını ayırıyor. Sağlığın bütçe içindeki payını ise %8,4'ten %7,9'a düşürüyor. Bütçede; 1. Sağlığa ayrılan kaynağın payı geriliyor. Kaynak, borcun ve sermayenin hizmetine ayrılıyor. 2. Koruyucu sağlık ikinci planda kalmaya devam ediyor. 3. Sağlığın piyasalaştırılması sürdürülüyor. Şehir hastanelerinin Sağlık Bakanlığındaki yükü sürüyor, özel sunuculara aktarılan kamu kaynağı gösterilmiyor. 4. Sağlık emekçileri güvencesizleştiriliyor. Ücret artışı kalıcı maaş yerine performansa ve döner sermayeye bağlanıyor; hekim ve hemşire açığı büyüyor. 5. Hekime müracaat artışı sistemi kilitliyor. 6. Fatura emekçiye kesiliyor. Katılım payları artıyor, Genel Sağlık Sigortasının açığı "mali sürdürülebilirlik" adına harcama kısıntısının gerekçesine dönüştürülüyor. 2. Rakamların Söylediği: Faiz ve Vergi Ayrıcalıkları Sağlığın Önünde Sağlığa 2027'de 2,14 trilyon TL ayrılıyor. Aynı yıl faize 3,98 trilyon TL ödeniyor, vergi istisna ve muafiyetleriyle 4,88 trilyon TL'lik gelirden vazgeçiliyor. Sağlık geriliyor, faiz büyüyor. Sağlığın bütçe payı 2025 ve 2026'da %8,4 idi; 2027 teklifinde %7,9'a iniyor. Faiz ödeneği 2026 bütçesine göre %45 artıyor, sağlık %33,8. Faiz dışı fazla yalnızca 107 milyar TL, bütçe açığı 3,87 trilyon TL; yani faiz yükü büyük ölçüde yeni borçla çevriliyor (s. 124). Bu sarmal her yıl kamu hizmetlerine kalan alanı daraltıyor ve finans sermayesinin bütçe üzerindeki payını büyütüyor. Ekonomi büyüyor, sağlığın payı yerinde sayıyor. Merkezi yönetimin sağlık harcaması 2025'te GSYH'nın %1,94'ü idi, 2027'de %1,93 olacak. Nüfus yaşlanırken, kronik hastalık yükü artarken (Hükümet bunu Gerekçe'nin 424. sayfasında kendisi yazıyor) sağlığın payını dondurmak, bir tercihtir. Sermayeye ayrıcalık, emekçiye katılım payı. Yalnızca kurumlar vergisi istisna ve indirimleri 1,08 trilyon TL; bu, sağlık bütçesinin yarısı. Orta Vadeli Program (OVP) "etkin olmayan istisna, muafiyet ve indirimlere yönelik düzenlemeler yapılacağını" yazıyor (s. 85), ama bunun tek bir kuruşu sağlığa ayrılmıyor. Aynı bütçe, hastaneye ve eczaneye giden yurttaştan alınan katılım payını ise artırıyor. 3. Halk Sağlığı, Kamusal Üretim ve Bakım Emeği Sağlığı hastalık ortaya çıkmadan korumak, hem en ucuz hem en hakkaniyetli yoldur. Bu bütçe ise hastane merkezli, tedaviye ve işleme dayalı modeli sürdürüyor. Hastane payı artıyor, birinci basamak geriliyor. OVP birinci basamağı güçlendireceğini yazıyor. Ancak üç yıllık ödenek tahminlerinde hastanelerin sağlık harcaması içindeki payı %71,1'den %72,0'a çıkıyor; ayakta tedavi (aile hekimliği dahil) %10,7'den %10,4'e, halk sağlığı %17,5'ten %17,1'e iniyor (Gerekçe s. 164-166). Koruyucu Sağlık programının 2027'deki artışı da kalıcı değil: programın payı 2029'da yeniden düşüyor. Bu yaklaşım hem sağlık emekçilerinin iş yükünü hem de sağlık harcamalarını artıran kısır döngüyü besliyor. Aile hekimliği hedefleri sahadaki ihtiyacı karşılamıyor. Bütçe teklifinde aile hekimliği birimi (AHB) sayısının 2025’teki 30.006 düzeyinden 2027’de 34.175’e çıkarılması, birim başına düşen nüfusun ise 2.840’tan 2.575’e indirilmesi hedefleniyor. Kişi başı aile hekimi başvurusunun ise 5,25’ten 5,35’e yükselmesi öngörülüyor. Birim sayısını artırma hedefi tek başına yeterli değil. Bölgesel eşitsizlikler ve nüfus dağılımı gözetilmeden yapılan planlamalar sahadaki ihtiyacı karşılamaktan uzak. Aile hekimliğinde poliklinik muayenesi dışında; aşılama, tarama, erken tanı, gebe/bebek ve kronik hastalık izlemi gibi kamusal görevlerin yürütülebilmesi için güvenceli istihdam, uygun fiziki koşullar ve mesleki bağımsızlık şart. Aşılamada geri adım. Karma aşı üçüncü doz oranı 2026 için %98 planlanmıştı, %94'te kaldı. Hükümet 2029 hedefini yalnızca %95 olarak koyuyor (s. 225). Toplum bağışıklığındaki bu gerileme, kamu sağlığı için alarm işaretidir; bütçede nedenine ve çözümüne dair tek cümle yok. Yerli aşı ve ilaç vaadi, bütçesiz. OVP aşı, ilaç, tıbbi cihaz ve tanı kitinde yerli üretimi destekleyeceğini söylüyor (s. 81). Merkezi yönetimin tüm sağlık Ar-Ge'si ise 3,2 milyar TL; sağlık bütçesinin binde 1,5'i ve fiilen tek bir kurumun, TÜSEB'in bütçesi (s. 158 ve 166). 2028'de bu tutar nominal olarak bile azalıyor. Pandemi, aşı ve temel ilaçta kamusal üretim kapasitesinin bir sağlık güvenliği meselesi olduğunu gösterdi. Bu bütçe o dersi yok sayıyor. Kanser taraması var, katılım hedefi yok. Taramalar 496 merkezde ücretsiz sunuluyor (s. 307-308). Ama kaç kişinin taramaya ulaştığı ölçülmüyor, hedefe bağlanmıyor. Yaşlı bakımı: yük yine kadınların sırtında. 65 yaşındakilerin kalan yaşam beklentisi 2026 hedefinin altında kaldı (19,2 plan, 18,8 gerçekleşme tahmini; s. 181). Uzun dönemli bakım sigortası için yalnızca bir "yeşil kitap" çalışması planlanıyor (s. 462). Kamusal bakım hizmeti kurulmadıkça yaşlı bakımı hanelere, özellikle kadınların ücretsiz emeğine yıkılmaya devam edecek. 4. Sağlıkta Piyasalaşma: Kamu Kaynağı Özel Sermayeye Şehir Hastaneleri: 2027 teklifinde şehir hastanelerinin hizmet alımları için 78 milyar 386 milyon TL, kullanım bedelleri için ise 82 milyar 273 milyon TL olmak üzere toplam 160 milyar 660 milyon TL (Bakanlık bütçesinin yaklaşık %8,2’si) öngörülmüştü. 2026 yılı başlangıç ödeneğine (136,1 milyar TL) göre bu kalemlerde yaklaşık %18’lik nominal artış bulunuyor. Bu ödemelerin dışında sözleşmelerin toplam maliyeti ve gelecekteki ödeme taahhütleri kamu kaynakları üzerinde ağır bir yük oluşturmayı sürdürüyor. Sağlık Bakanlığı'nın yayımladığı mali tablolara göre 2026’nın ilk 10 ayında şehir hastanelerine 129,4 milyar TL ödeme yapıldı. KÖİ şirketlerine vergi ayrıcalığı. Kanun Teklifi'nin vergi harcaması listesi, kamu-özel işbirliği kapsamında tesis yapan şirketlere damga vergisi ve harç istisnası, bu projelerin yurt dışı finansmanı için kurulan şirketlere de harç istisnası tanıyor (s. 147, 150 ve 152). Halk bu hastaneler için iki kez ödüyor: önce kira ve hizmet bedeliyle, sonra vazgeçilen vergiyle. Özel hastanelere giden kaynak gizli. SGK 2026'da özel sağlık kuruluşlarıyla ve 54 vakıf üniversitesiyle hizmet alım sözleşmeleri imzaladı (Gerekçe s. 412). SGK'nın 2,34 trilyon TL'lik sağlık harcamasının ne kadarının özel sermayeye gittiği, hastalardan ayrıca ne kadar ilave ücret alındığı yazılmıyor. Yurttaşa katılım payı, yabancı hastaya KDV istisnası. Sağlık turizmi kapsamında yurt dışında yerleşik yabancılara verilen sağlık hizmetleri KDV'den istisna (Kanun Teklifi s. 142). Sağlık sigortası poliçeleri de gider vergisinden istisna (s. 154); yani özel sağlık sigortası kamu kaynağıyla destekleniyor. Bu istisnaların tutarı açıklanmıyor. Aynı dönemde kendi yurttaşı her muayenede ve her reçetede katılım payı ödüyor. İlaç: gizli sözleşmeler, dışa bağımlılık. Nadir hastalık, Hepatit-C ve SMA ilaçları "alternatif geri ödeme" adı altında, fiyatı ve koşulları bütçede açıklanmayan sözleşmelerle satın alınıyor (Gerekçe s. 416-417). Yurt dışından getirilen ilaç listesi 414 kaleme çıkmış (s. 417). Kamu, ilaçta üretici değil, uluslararası ilaç tekellerinin pazarlık masasında zayıf bir alıcıdır. 5. Sağlık Emekçileri: Güvencesizlik ve Performans Baskısı Sağlık sistemini ayakta tutan, sağlık emekçileridir. Bu bütçe onları kalıcı haklarla değil, performans primi ve döner sermaye payıyla idare etmeyi sürdürüyor. Her üç pozisyondan biri güvencesiz statüde. Haziran 2026 itibarıyla Sağlık Bakanlığının genel bütçe ve döner sermayede toplam 1.074.278 kadro ve pozisyonu var. Bunların 348.636'sı (%32,5) sözleşmeli personel veya sürekli işçi pozisyonu; döner sermayedeki 127.058 sürekli işçi dahil (Gerekçe s. 383 ve 394). Aynı hastanede aynı işi yapan emekçiler farklı statü, farklı ücret ve farklı güvenceyle çalıştırılıyor. Kaç kadronun boş olduğu ise yazılmıyor. Ücret değil, prim. 8. Dönem Toplu Sözleşme'nin sağlıkla ilgili maddelerinin büyük bölümü ek ödeme, teşvik katsayısı ve nöbet ücretine ilişkin (s. 358-372). Ek ödemesi emsallerinin altında kalanlara farkın döner sermayeden ödenmesi öngörülüyor (madde 5.25, s. 371). Döner sermaye ise hastadan elde edilen gelire, yani hizmet hacmine bağlı. Bu düzen hekimi, hemşireyi ve diğer sağlık çalışanlarını daha çok hasta, daha kısa muayene ve daha çok işlemle gelirini korumaya itme riski taşıyor. Bu ödemelerin emekli aylığına yansıyıp yansımadığı belgelerde gösterilmiyor. 2026 hedefleri tutmadı. 2027 hedefi tek yılda yaklaşık 17.100 hekim ve 14.200 hemşire-ebe artışı gerektiriyor; bunu sağlayacak kadro, ödenek ya da istihdam planı bütçede yok. Hekimlerin yurt dışına göçü, istifalar, sağlıkta şiddet ve ağır iş yükü tek satırla bile anılmıyor. Sağlık emekçisinin kamu hastanesinden kopmasının bedelini, özel sektöre yönelmek zorunda kalan yurttaş ödüyor. 6. Hekime Müracaat Artışı Sistemi Kilitliyor Kişi başı hekime müracaat sayısı 2025’te 13,2 olarak gerçekleşmiş, 2026’da 12,45 olarak planlanmasına rağmen yıl sonu tahmini 13,4’e yükselmiştir. Bakanlığın 2027 hedefi 14,1, 2028 hedefi 14,7 ve 2029 hedefi 15,3’tür. Başvuruların planlananın üzerinde seyretmesi ve artmaya devam etmesi, birinci basamağın güçlendirilmediğinin ve hastanelerin temel başvuru noktası olarak kaldığının göstergesidir. Sağlık sisteminin başarısı daha fazla muayene ve işlemle değil, hastalıkların önlenmesiyle ölçülür. Mevcut artış kapasiteyi aşmakta, muayene sürelerini kısaltmakta ve çalışma ortamında sağlıkta şiddeti tetiklemektedir. 7. Faturayı Emekçiye Kesen Finansman Sağlığın finansman yükü, ödeme gücüne göre değil, hastalığa göre dağıtılıyor. 2027 bütçesi bu eğilimi düzeltmiyor, derinleştiriyor. Katılım payları: hastadan alınan ilave vergi. SUT'ta belirlenen katılım payı tutarları 31 Aralık 2025'te yeniden değerleme oranında artırıldı (Gerekçe s. 420). Temmuz 2026'da hastane muayene ve reçete katılım paylarında yeni bir düzenleme yapıldı; Hükümetin kendi Yıllık Ekonomik Raporu bunu hizmet enflasyonunun belirleyicileri arasında sayıyor (s. 62). Katılım payı gelirden bağımsızdır: asgari ücretli ile yüksek gelirli aynı tutarı öder. Bu nedenle en ağır yükü düşük gelirli ve kronik hastalığı olan emekçi haneleri taşır. GSS açığı: kısıntının gerekçesi. OVP'ye göre Genel Sağlık Sigortası 2025'te 278 milyar TL fazla verdi. GSS 2027'de 183 milyar TL, 2028’de 270 milyar TL, 2029'da ise 326 milyar TL açık verecek (Gerekçe s. 92). Bu açık, 31 Temmuz 2026 tarih ve 33326 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanan 7590 sayılı (Torba) Kanun kapsamında yapılan düzenlemeyle, GSS priminin dörtte biri oranında yapılan devlet katkı payının yürürlükten kaldırılması ile ilişkilidir. OVP'nin çözümü "değer bazlı geri ödeme", "hızlı artış gösteren gruplarda harcamaların etkinleştirilmesi" ve "risk analizi"dir (s. 87). Yani açık, hastanın erişimini daraltarak kapatılmak isteniyor. Sermayeden daha fazla prim ya da vergi alarak kapatmak ise gündemde bile değil. Gelir tarafındaki önemli bir diğer sorun: daralan prim tabanı. Bir emekliye düşen aktif sigortalı sayısı 2022'de 1,89 idi, Haziran 2026'da 1,56 (s. 429). Prim tabanını büyütmenin yolu kayıtlı, güvenceli ve ücretli istihdamdır. Gelir tarafındaki bu sorunun faturasını hastaya kesmek, emekçiyi iki kez cezalandırmaktır. SGK'ya transferler: önce söz, sonra kısıntı. 2026 bütçesinde SGK'ya 2,33 trilyon TL transfer sözü verildi; yıl sonu tahmini 2,08 trilyon TL. Transferler bütçenin %10,9 altında kalıyor ve 2025'e göre reel olarak %18 düşüyor (s. 8-10). Meclis'te oylanan rakamın altında kalınıyor ve nedeni açıklanmıyor. Gelir testi: yoksulun sağlığı prim borcuna bağlı. Hiçbir güvencesi olmayan yurttaş brüt asgari ücretin %6'sını GSS primi olarak ödemek zorunda (s. 410). Geliri asgari ücretin üçte birinin altındakilerin kayıt işlemleri için yalnızca "çalışmalar devam ediyor" (s. 462). Prim borcu yüzünden sağlık hizmetine erişemeyen kişi sayısı ise bütçe belgelerinde hiç yok. Bu grubun sağlık hizmetlerine erişimi her yıl Cumhurbaşkanının iki dudağı arasından çıkacak düzenlemeye bakıyor. Sağlık primi emeklilik açığını kapatıyor. OVP tablosuna göre 2025't e Genel Sağlık Sigortası 278 milyar TL fazla verirken emeklilik ve diğer sigorta kolları 167 milyar TL açık verdi (Gerekçe s. 92). Yani emekçinin sağlık için ödediği prim, sağlığa değil emeklilik açığına harcandı. 2027'den sonra bu kez GSS açık veriyor ve iki kol tek bir havuzda bütçe transferiyle dengeleniyor. Sağlık SGK'nın kendi giderleri içinde de pay kaybediyor: %25,0'ten (2025) %23,8'e (2027) (s. 491). Emeklinin hakkı ile hastanın hakkı karşı karşıya kalmamalı; ikisi de genel bütçeden, sermayeden alınacak vergiyle güvenceye alınmalı. İşverene 72 ay, hastaya katılım payı. 2025-2026'da SGK prim borcu için azami tecil süresi 36 aydan 72 aya çıkarıldı. Teminatsız tecil sınırı 250 bin TL'den 10 milyon TL'ye, yani 40 kat yükseltildi. Ağustos 2026 sonuna kadar tecil edilen borçlarda faiz %39'dan %29'a indirildi (s. 453-454). Aynı dönemde hastanın ödediği katılım payı artırıldı. Sermayeye esneklik, emekçiye fatura: sınıfsal tercih budur. SGK'nın tahsil edemediği prim alacağı ve bu kolaylıkların prim kaybı belgelerde hiç yok. Prim tabanı işveren lehine aşındırılıyor. 2026 asgari ücret desteği (günlük 42,33 TL) ve turizm ücret desteği (günlük 116,67 TL) işverenin prim borcundan düşülüyor ve İşsizlik Sigortası Fonu'ndan karşılanıyor (s. 454-455). İşçinin işsizlik güvencesi için biriken fon, işverene akıtılıyor; fonun fazlası 2026'daki 303 milyar TL'den 2027'de 152, 2029'da 90 milyar TL'ye eriyor (s. 92). Kayıt dışıyla mücadele küçülüyor. Kayıt dışı istihdam 2025'te %25,6, tarımda %81,3 (Yıllık Ekonomik Rapor s. 36-37). SGK veri eşleştirmesiyle 2026'nın ilk sekiz ayında 724.035 tescilsiz sigortalı saptadı; ama yerinde denetimle tahakkuk ettirilen prim yalnızca 191,2 milyon TL (s. 456). Kalifiye çalışanı asgari ücretten gösteren işyerlerine gönderilen uyarı mektubu sayısı 2019'da 50.000 iken 2026'da 5.900 (s. 455). Yük güvencesizlere, ayrıcalık sermayeye. İsteğe bağlı sigortalıların, tarımda süreksiz çalışanların ve kısmi süreli çalışanların prim oranları birer puan artırıldı (s. 458). Prime esas kazancın üst sınırının asgari ücretin 7,5 katından 9 katına çıkarılması ve imalat dışı sektörlerde işveren prim indiriminin 5 puandan 2 puana düşürülmesi ise doğru adımlar (s. 454 ve 458); yüksek gelirliden ve sermayeden daha fazla katkı alınmasını savunuyoruz. Sonuç Olarak; Sağlık; piyasa koşullarına ve ödeme gücüne bırakılamayacak, herkes için eşit, ücretsiz, erişilebilir ve nitelikli sunulması gereken temel bir kamusal haktır. Bütçe politikası, tedavi işlemlerine sürekli kaynak aktarmak yerine koruyucu sağlığı ve birinci basamağı güçlendiren, sağlık emekçilerine güvenceli çalışma koşulları sağlayan kamusal bir anlayışla acilen yeniden kurgulanmalıdır. Sermayenin kârını değil, halkın sağlık hakkını ve hekimlerin çalışma haklarını önceleyen kamusal, eşit, erişilebilir ve nitelikli bir sağlık bütçesi talebimizi yineliyoruz. *Bütçe görüşünün oluşturulmasında değerli katkılarından dolayı Prof. Dr. Gülbiye Yenimahalleli Yaşar'a ve Dr. Öğr. Üyesi Jebağı Canberk Aydın'a teşekkür ederiz. Makaleye Dön |
| 16-11-2026, 14:47 |